Khế Iêm – 18 năm trăn trở với “Vũ điệu không vần” và thơ Tân hình thức

17/12/2019

 

Thơ Tân hình thức là gì? 

Vũ điệu không vần gồm 35 tiểu luận, với hơn 600 trang, công trình kéo dài 18 năm của Khế Iêm cung cấp những thông tin chi tiết về ngôn ngữ, luật tắc trong sáng tác, ghi nhận những chặng đường tìm kiếm trong sáng tạo. 

Đây là công trình chính thức và đầy đủ nhất về mặt kiến thức, hiểu biết về thơ, và cả những chủ đề liên quan tới thơ như Hiệu ứng cánh bướm, Nghiên cứu về não bộ, Giáo dục cổ điển phương Tây, mà còn giúp những nhà thơ và phê bình nghiên cứu tham khảo, trong công việc của họ. Lâu nay, thể thơ không vần Việt thường được gọi dưới cái tên “thơ Tân hình thức”.

“Như chúng ta biết, tiếng Anh là ngôn ngữ đa âm, nên thơ thể luật, dù có vần hay không vần ở cuối dòng, vẫn có thể dùng kỹ thuật vắt dòng (enbjament) vắt ý tưởng từ dòng này qua dòng khác, làm cho liền lạc với nhau, còn thơ tiếng Việt, vì là ngôn ngữ đơn âm, nên không thể làm chuyện đó. Vì vậy, những nhà thơ cách tân đã đưa vào thơ Việt một thể thơ mới: Thể thơ không vần, kết hợp giữa thơ vần và tự do, với ý tưởng liền lạc. Đây là yếu tố khó nhất trong thơ Mỹ, và dĩ nhiên cả thơ Việt. (Trong khi, thể thơ không vần Việt dùng lại những thể thơ Việt 5, 7, 8 chữ và lục bát, với kỹ thuật lặp lại để tạo nhịp điệu và vắt dòng, tất cả kết hợp thành một bộ máy kiềm chế, cô đọng câu chữ, và biến nhịp điệu nói thành nhịp điệu thơ.) Hai yếu tố căn bản và cốt lõi bấy lâu của thơ Tân hình thức Việt: Ý tưởng và nhịp địệu. Ý tưởng phải mới mẻ, còn nhịp điệu mỗi bài thơ phải có một nhịp điệu khác nhau” – Khế Iêm nói.

Có mặt tại buổi giao lưu sáng 15/12/2019, Nhà nghiên cứu văn học, PGS. TS Trần Hoài Anh giải thích: “Theo các nhà nghiên cứu, Thế kỷ XX phương Tây phát triển mọi mặt, về khoa học, triết học cũng như văn học, và là thế kỷ vượt trội của thơ tự do, đặc biệt là thơ Mỹ, một dòng thơ mạnh về ý tưởng. Thơ hiện đại Pháp và Mỹ kéo dài đến năm 1930, từ tập niên 1950 tới 1980 là thơ Hậu hiện đại Mỹ, với những phong trào tiền phong, vừa phức tạp vừa khó hiểu. Cuối thập niên 1980, thơ tự do cáo chung, thơ Mỹ quay trở lại thể luật, với ngôn ngữ đời thường” 

"Vũ điệu không vần" (bộ  mới) của Khế Iêm vừa ra mắt bạn đọc Việt 

Tranh luận “nóng” về thơ Tân hình thức 

Hoàn cảnh Việt Nam khá đặc biệt, như nhận định của nhà nghiên cứu, phê bình văn học PGS. TS Trần Hoài Anh: “Thơ cổ điển và Tiền Chiến phải ngâm, thơ Tân hình thức chỉ để đọc, nhưng khác với thơ tự do trước đó, thơ Tân hình thức có những luật tắc căn bản để tạo thành nhịp điệu, và người làm thơ theo đó phát huy được nhạc tính cho thơ. Khi đọc chúng ta, cảm thấy thanh thoát tự nhiên, như đang hít thở không khí, gặp gỡ ngoài đường phố, giao tiếp với bạn bè và với mọi người. Đó là thứ âm nhạc trò chuyện (music of conversation), phong phú và hàm súc, mỗi lúc mỗi khác và những khoảng khắc có thực của thực tại. Thơ được chắt lọc và bước ra từ thực tại, mà thực tại thì, không nằm ở trong mù sương, mà thuộc về quặng mỏ chứa đầy chất đời”. Và, cũng như các thể loại văn học khác, thơ Tân hình thức, một trong những thể loại thơ bắt nguồn từ cuộc sống và trở lại phục vụ cuộc sống, thắp sáng ước mơ của con người, giúp con người đi về phía ánh sáng chứ không phải “ở trong mù sương”. Và để làm được sứ mệnh cao cả ấy, thơ nói chung, trong đó có thơ Tân hình thức rất cần sự dũng cảm vượt thoát chính mình của các nhà thơ. Bởi, hơn ai hết, nhà thơ là người có đủ quyền lực và năng lực đập tan cái vỏ kén, để cho con tằm “thơ” nhả ra chất tơ óng mượt, lung linh của thơ. Nhưng trong suy nghĩ của nhà thơ Khế Iêm “bây giờ có lẽ còn quá sớm để tiên đoán, thơ có ra khỏi và làm một bước ngoặt mới, tùy thuộc vào những nhà thơ có dám dứt khoát với những giấc mộng đêm qua”. “Giấc mộng đêm qua”. Đó là những ám ảnh của quá khứ, của thói quen, của sự bảo thủ nên thi nhân phải tạo cho mình một quán tính mới, biết “chất vấn thói quen”, phải tự mình phân tích, luận giải trước những ám ảnh của quá khứ, của thói quen để luôn đổi mới mình, đổi mới thơ và tự tìm cho mình những con đường mới, chân trời mới mà thơ Tân hình thức là một trong những chân trời để thi nhân chọn lựa!?”

Nhà thơ Hồ Đăng Thanh Ngọc kể về cơ duyên làm thơ Tân hình thức: “Có một lần hồi còn đang phụ trách tờ Sông Hương, tôi nhận được cuốn “Thơ kể”, rất bất ngờ vì khó đọc quá. Sau khoảng 3 tháng đọc đi đọc lại, ngạc nhiên phát hiện thấy rất nhiều bài hay. Thơ lục bát và các thể thơ khác giải quyết cảm xúc của mình theo cách khác, thơ Tân hình thức là một hệ hình trong các hệ hình văn học, không phủ nhận các loại hình khác”. 

Khế Iêm khá giản dị, tên thật là Lê Văn Đức, sinh năm 1946 tại Lê Xá, Vụ Bản, Nam Định. Chủ trương Tạp chí Thơ tại Hoa Kỳ và phong trào Thơ Tân hình thức Việt. Chủ biên Blank Verse (Thơ không vần, 2006; Thơ kể, 2010) ấn bản song ngữ Anh - Việt. 

Trong khi đó, khá đông công chúng vẫn phản đối thơ Tân hình thức, đa số cho rằng chỉ có thơ Tân hình thức ở tiếng Anh và Mỹ, còn với tiếng Việt là không thể. Do yếu tố đa âm trong các tiếng khác rất mạnh mẽ, cộng với tính truyện chưa hấp dẫn, nên suốt mấy chục năm thơ Tân hình thức Việt vẫn chưa có bài nào nổi trội. 

Nhà thơ Inrasara cho biết có làm 18 bài thơ Tân hình thức nhưng sau thì không còn lối đi mới hơn nữa nên dừng lại. Nhà thơ Lý Đợi thú nhận cũng đã làm chừng 50-60 bài thơ Tân hình thức và cuối cùng thì… chịu thua. Anh cũng thừa nhận rằng Việt Nam đã có những cây bút nhưng chưa đủ tài năng để đi tiếp với dòng thơ Tân hình thức. Anh hy vọng trong tương lai có thể có những gương mặt viết thơ Tân hình thức xuất hiện, nhưng phải là những gương mặt trẻ mới có thể thuyết phục công chúng. 

Có mặt tại buổi toạ đàm, nhà phê bình văn học Văn Giá cho rằng: “Văn chương là nơi con người có thể biểu đạt tinh thần tự do, đặc biệt thơ lại có không gian tự do lớn nhất. Thơ Tân hình thức rất thú vị, bình đẳng khi đồng tồn với các thể loại khác, không phủ nhận, không thay thế, loại trừ, đặc biệt có một số bài thơ hay được lan truyền từ Khế Iêm, Inrasara, Hồ Đăng Thanh Ngọc… Nhưng chắc chắn cần những tài năng trẻ xuất hiện. Nếu nghĩ được theo hướng thơ Tân hình thức mang nhiều ý nghĩa trò chơi, trong đó người viết và người đọc đều được “chơi”. Hãy thả lỏng suy nghĩ về thơ Tân hình thức, đừng quá căng cứng khi thực hành, nếu không thể thả lỏng được tâm trí thì có thể thơ Tân hình thức sẽ thất bại”. 

“Bất cứ loại hình nào cũng có người thích, người không thích, đó là điều hoàn toàn bình thường. Sự ra đời của thơ Tân hình thức là cần thiết trong đời sống văn học nói chung, trong đó có thơ ca. Khi anh không đặt bất cứ một vụ lợi nào vào việc làm thơ thì công chúng sẽ nhìn thấy điều đó. Nhìn công chúng yêu thơ đến buổi toạ đàm đông như thế này, chắc chắn có thể khẳng định được rằng công chúng vẫn yêu thơ. Tôi không nghĩ bi quan như nhà thơ Inrasara, chắc chắn sẽ có lúc các anh chị có những cảm xúc mà không thể diễn tả bằng các loại hình nào khác mà chỉ có thể bộc lộ bằng thơ Tân hình thức” – Nhà nghiên cứu, phê bình văn học PGS. TS Trần Hoài Anh mạnh mẽ nói. 

Hoà Bình 
 

Tác phẩm đã xuất bản của Khế Iêm: 

Hột huyết (kịch, Sài gòn 1972)

Thanh xuân (Tạp chí Văn, 1993) 

Thơ khác (Other Poetry, Tân hình thức, 2011)

Steping Out, Essays on Vietnamese Poetry (Bước ra, ấn bản song ngữ, Tân hình thức, 2012)

Dấu quê (Thơ Tân hình thức, ấn bản song ngữ, 2013) 


(*) Xem thêm

Bình luận
Gọi ngay : 0937112626